(Klik voor een overzicht van geraadpleegde literatuur [x] op de knop "Literatuurverwijzingen".)
De term posttraumatische stress-stoornis wordt meestal afgekort als PTSS. Soms wordt wel de Engelstalige afkorting PTSD (van post traumatic stress disorder) gebruikt.
De introductie van PTSS als psychiatrische diagnose hangt samen met de nasleep van de Vietnam-oorlog. PTSS wordt daarom door veel mensen direct in verband gebracht met oorlogservaringen.[1] Dat is niet juist. PTSS kan ook het gevolg zijn van andersoortige trauma's, zoals: natuurrampen, vliegtuigongelukken, terroristische aanslagen, aanranding, verkrachting, bankovervallen of berovingen met geweld, confrontatie met iemand die ernstig gewond is of gedood, etc.[2;3]
Met de term trauma wordt hier de beleving van een schokkende gebeurtenis bedoeld. De volgende 2 kenmerken van dergelijke gebeurtenissen zijn daarbij relevant:[4]
- Extreem verlies aan controle. Mensen zijn hun greep op het dagelijks leven kwijt en hebben geen beheersing over de loop der dingen meer. Machteloosheid is een woord dat veelvuldig door slachtoffers wordt gehanteerd.
- Het 2e kenmerk van een trauma is de enorme ontwrichting waarmee de gebeurtenissen gepaard gaan. Vanzelfsprekende verwachtingen en vooronderstellingen zijn niet meer geldig. Het vertrouwen in zichzelf en andere mensen, de zekerheid van het dagelijkse bestaan en het besef van de eigen onkwetsbaarheid gaan abrupt verloren.[5]
Symptomen en diagnose
Volgens de DSM-IV-TR gelden voor PTSS de volgende criteria:[8]
- Blootstelling aan een gebeurtenis (trauma) die een feitelijke of dreigende dood of een ernstige verwonding met zich meebrengt, of die een bedreiging vormt voor de fysieke integriteit van betrokkene of van anderen. De betrokkenen reageren op deze gebeurtenis met intense angst, hulpeloosheid of afschuw.
- Voortdurende herbeleving van deze traumatische gebeurtenis op minstens 1 van de volgende 5 manieren:
- Aanhoudende vermijding van prikkels die bij het trauma horen, of afstomping van de algemene reactiviteit, blijkend uit minstens 3 van de volgende 7 symptomen:
- Aanhoudende symptomen van verhoogde prikkelbaarheid die voorafgaande aan de traumatische gebeurtenis niet aanwezig waren, blijkend uit minstens 2 van de volgende 5 symptomen:
- De bovengenoemde symptomen duren langer dan 1 maand.
- De stoornis veroorzaakt in belangrijke mate lijden of beperkingen in sociaal of beroepsmatig functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen.[8]
Typen posttraumatische stress-stoornis
Op grond van de leeftijd van het slachtoffer worden 2 soorten trauma's onderscheiden: vroegkinderlijke of chronische trauma's en acute trauma's op volwassen leeftijd.
Er kan daarnaast een onderscheid gemaakt worden op grond van de tijdspanne tussen het trauma en de eerste klachten. Bij PTSS met een verlaat begin ontstaan de symptomen minstens 6 maanden na het trauma.[8] In veruit de meeste gevallen ontstaan de PTSS-symptomen eerder.[9;10]
Onderscheid met andere stoornissen
Ook bij het ontstaan van andere stoornissen kunnen negatieve levensgebeurtenissen (mede) een belangrijke rol spelen.[11] Bij PTSS is er echter altijd een direct verband met een trauma. PTSS verschilt van andere angststoornissen doordat men bij PTSS niet het trauma zelf, maar een herinnering aan het trauma probeert te vermijden.[3]
Naast PTSS bevat de DSM-IV-TR een andere stoornis die direct met een trauma verband houdt: de 'acute stress-stoornis'.[12]
- Kenmerkend voor deze stoornis is dat men tijdens het doormaken of onmiddellijk na het doormaken van de gebeurtenis dissociatieve symptomen heeft, zoals een subjectief gevoel van verdoving, afwezigheid van emotionele reacties, en het zich niet meer kunnen herinneren van belangrijke aspecten van het trauma.[8] Een belangrijk verschil met PTSS is de tijdsduur. Acute stress-stoornis duurt minimaal 2 dagen en maximaal 4 weken en treedt binnen 4 weken na de traumatische gebeurtenis op.[2;8] Bij PTSS is de duur van de symptomen langer dan een maand en kan de stoornis ook veel later nog ontstaan.
Sommige schokkende gebeurtenissen zijn zo extreem dat bepaalde mensen voorgoed veranderen. Hierbij valt te denken aan oorlogservaringen, zoals het verblijf in een concentratiekamp, of aan langdurige mishandeling zoals bij incest.
- Er treden blijvende veranderingen op in de stemming. Er treedt een langdurige depressie op; men voelt zich verlaten. Het is niet meer goed mogelijk echt te genieten en zich te verdiepen in interesses en sociale contacten. Het lijkt erop dat mensen voorgoed zijn veranderd door de confrontatie met het extreme en langdurige geweld.
- Ook de relaties met andere personen ondergaan een verandering. Er is geen vertrouwen in anderen meer. Men voelt zich gauw bedreigd en trekt zich snel terug.
Men duidt al deze bovengenoemde ernstige gevolgen van langdurig geweld bij elkaar wel aan als complexe posttraumatische stress-stoornis,[13] of als posttraumatische karakterstoornis,[14] maar deze begrippen zijn nog niet als diagnoses in de DSM opgenomen.