(Klik voor een overzicht van geraadpleegde literatuur [x] op de knop "Literatuurverwijzingen".)
Schizofrenie is een complex ziektebeeld met vaak ernstige psychische en sociale gevolgen:[1] de aandoening kent niet 1 oorzaak, maar vloeit voort uit een wisselend samenspel van factoren die geen van alle beslissend of noodzakelijk zijn.
Ook de diagnostiek levert geen uniform beeld op: de diagnose 'schizofrenie' wordt gesteld aan de hand van symptomen die in wisselende (in theorie 114) combinaties voorkomen.
Verder varieert de prognose sterk: schizofrenie gaat bij sommigen over, terwijl anderen niet herstellen of juist verder achteruitgaan. Dit verschil kan zich zelfs binnen een en dezelfde familie voordoen.
Schizofrenie kan het best beschouwd worden als een eenheid in verscheidenheid.
Symptomen en diagnose
Het diagnostisch classificatiesysteem DSM-IV (Diagnostic Statistical Manual, 4e versie)[2] vat de symptomen van schizofrenie samen in 5 rubrieken:
- Wanen
- Hallucinaties
- Negatieve symptomen
- Onsamenhangend gedrag
- Ernstig chaotisch en katatoon gedrag.
Positieve symptomen
De eerste 2 symptoomrubrieken van de DSM IV - wanen en hallucinaties - worden samen wel aangeduid als positieve symptomen.
'Positief' in de zin van: duidelijk aanwezig.
- Wanen.
- - Hij gelooft dat iemand anders of een hogere macht zijn gedachten en gedrag controleert.
- - De persoon heeft het idee achtervolgd te worden of het slachtoffer te zijn van een complot. Ook kan hij denken dat iemand hem wil doden of kwaad doen (paranoia).
- - Hij kan verder vinden dat gebeurtenissen of berichten in de media een betekenis hebben speciaal voor hem, zoals het naderend eind van de wereld (betrekkingswaan).
- - Ook kan hij geloven dat hij een bijzonder persoon is, zoals afgezant van God, of iemand met buitengewone gaven (identiteitswaan, grootheidswaan).
- Hallucinaties.
Negatieve symptomen
Negatieve symptomen verwijzen naar de afwezigheid of vervlakking van iets: daadkracht, emotie, spraak, gedachten.
- Gebrek aan energie en motivatie.
- Iemand met schizofrenie kan moeite hebben met iets te beginnen of dat af te maken. Hij kan niet meer studeren of werken, sociale contacten onderhouden, zich ontspannen of zichzelf goed verzorgen.
- Vervlakking van het gevoelsleven.
- Een persoon met schizofrenie kan de indruk wekken of zelf het idee hebben dat zijn gevoelens en emoties zijn verdwenen of afgestompt.
Er zijn mensen met overwegend positieve en anderen met negatieve symptomen. Dit hangt mede af van de ziektefase waarin iemand verkeert.
Gestoord denken, praten en doen
De 2 laatste symptoomrubrieken van de DSM IV betreffen gestoord denken, praten en doen:
- Onsamenhangende spraak.
- Iemand met schizofrenie kan moeite hebben zijn gedachten te ordenen. Hij springt bij het praten van de hak op de tak, verliest vaak de draad en is moeilijk te volgen, ook al door het gebruik van ongewone woorden en uitdrukkingen. Soms valt hij stil en is communicatie praktisch onmogelijk.
- Chaotisch en katatoon gedrag.
- Het gaat in het laatste geval om gezichtsuitdrukkingen of lichaamshoudingen die raar overkomen, om bewegingen die buitensporig lijken of een repeterend karakter hebben.
- Afzonderlijke vermelding verdienen verder stoornissen in cognitieve vaardigheden als geheugen, concentratie en uitvoering van ingewikkelde taken. Die gebreken kunnen al licht aanwezig zijn voor het uitbreken van de ziekte. Zij beperken de mogelijkheden van de persoon om (weer) te gaan werken, relaties aan te gaan en te onderhouden en zelfstandig te wonen.
Soms zien mensen met schizofrenie niet scherp genoeg in dat hen iets mankeert. Dit kan hen ertoe brengen behandeling te mijden of te weigeren.[3]
Onderscheid met andere stoornissen en klachten
Als de symptomen (nog) niet talrijk, ernstig of langdurig genoeg zijn om te kunnen spreken van schizofrenie, stelt men ook wel diagnoses als waanstoornis, kortdurende psychotische stoornis en schizoaffectieve stoornis.
Bij schizoaffectieve stoornis gaan symptomen van schizofrenie, stemmingsstoornis of persoonlijkheidsstoornis geregeld hand in hand, zonder dat de schaal in de ene of andere richting doorslaat.
Ook bij andere stoornissen, bijvoorbeeld 'borderline', kunnen zich symptomen voordoen die lijken op die schizofrenie (gevoel van vervreemding, wanen, hallucinaties).
Een psychose is niet uniek voor schizofrenie. Tot de wisselende kenmerken van een psychose horen wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak en chaotisch of katatoon gedrag.
- Psychoses komen ook bij andere aandoeningen voor en ook bij buitensporig drinken van alcohol of bij gebruik van drugs.
- 4 op de 100 volwassenen in Nederland hebben wel eens een waan of een hallucinatie gehad.[4] Meestal blijft dit zonder gevolgen.
Misverstanden
Schizofrenie heeft in de loop van de eeuwen de fantasie beziggehouden. Daaruit zijn misverstanden ontstaan, die hier ontzenuwd worden:
- Schizofrenie is niet hetzelfde als gespleten persoonlijkheid.
- Mensen met schizofrenie gedragen zich niet constant als 'gekken'. Hoewel hun opvattingen en gedragingen af en toe merkwaardig overkomen, zijn zij in doen en laten meestal betrekkelijk normaal.
- Schizofrenie staat niet gelijk aan ongecontroleerde agressie. Sommige personen met schizofrenie kunnen gewelddadig zijn, maar verreweg de meeste zijn niet agressief.
- - Als er sprake is van neiging tot geweld, dan gaat het om mensen met schizofrenie die zware drinkers of gebruikers van drugs zijn of in een psychotische fase verkeren. Zelfs dan is hun aantal beperkt tot personen die voor hun ziekte al gewelddadig waren en die ook nog eens onvoldoende worden behandeld of behandeling weigeren.[5,6]
- - Van alle gevallen van geweld in de samenleving komt misschien 2% tot 4% op rekening van schizofrenie, waarbij dan nog niet is gecorrigeerd voor de invloed van drank en drugs.[6]
- Schizofrenie van jongeren is niet de schuld van hun ouders. De aandoening kan niet geweten worden aan een bepaalde manier van opvoeden. Overbezorgdheid en constante kritiek kunnen wel het herstel belemmeren of voor terugval zorgen.[7]